در شرقی ترین نقطه از سرزمین قهستان که وسعت آوازه اش از برگ برگ سفرنامه ناصرخسرو و بهارستان آیتی به گوش می رسد ، منطقه ای وجود دارد با نام (( زیرکوه )) شاید برای خیلی ها این سوال پیش آمده باشد که چرا زیرکوه ؟ در پاسخ باید گفت که مهم ترین ارتفاعات این منطقه رشته کوه شاسکوه وآهنگران به طول تقریبی 30 کیلومتر مانند کمربندی بخش مرکزی شهرستان قاین را از این منطقه جدا ساخته و عمده ساکنان این منطقه یا در حاشیه این رشته کوه و یا در دشت وسیعی که محدوده آن را می توان چنین ترسیم نمود روزگار می گذرانند : از شمال به شهرستان خواف – از جنوب به بخش اسدیه – از شرق به کشور افغانستان و از غرب به شهرستان قاین . آنچه مهم است حساس بودن این منطقه به دلیل همجواری با کشور افغانستان به طول 150 کیلومتر و مهم تر از آن غیرت و شجاعت مردان این منطقه در رویارویی با اشرار و میلشایی های پا برهنه اما جسور این کشور جنگ زده است که ما حصل آن به خون خفتن عزیزانی است که امنیت را با خون خود به مردمان این منطقه ارزانی داشتند . از نظر اکولوژیکی از نظر اکولوژیکی منطقه ای گرمسیر با رندگی های خفیف و پوشش گیاهی مناسب در مراتع است ، این پوشش دامداران را برای گذران یار و یاور بوده است . بعد از انقلاب به فرمان حضرت امام خمینی رحمت ا... علیه با حفر بیش از 50 حلقه چاه کشاورزی چهره خشن فقر و نداری زدوده شد و دیگر ، مردان این منطقه تجربه سر گذر را فراموش کردند و با همتی والا در زمین خود مشغول شده و روزی زن و فرزند را با عنایت پرودگار به خانه هایشان ارزانی داشتند . البته زلزله ویرانگر سال 1376 و خشکسالی های پی در پی باعث شد که مجدداً چهره غم و نگرانی اقتصادی را نظاره گر باشیم . از نظر جامعه شناسی از نظر جامعه شناسی مردمان این منطقه زحمتکش ، با غیرت ، مهمان نواز و روشن به مسائل سیاسی ، اجتماعی روز بوده و سهم به سزایی در دوران انقلاب و هشت سال دفاع مقدس ایفا نموده اند که وجود شصت شهید گرانقدر و تعدادی آزاده و جاویدالاثر خود گویای این مطلب است .

نیم نگاهی به آموزش وپرورش منطقه زیرکوه :

 قبل ازپیروزی انقلاب اسلامی دارای تعدا د اند کی آموزشگاه بود که اکثر آنها از خشت خام ساخته شده ودانش آموزان حد اکثر تا سال پنجم ابتدایی می توانستند تحصیل نمایند اکثر دانش آموزان به علت نداشتن توان مالی یا مشکلات ایاب وذهاب به شهرها ، ترک تحصیل می نمودند. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی اوضاع به کلی تغییر کرد کم کم مدارس راهنمایی وسپس متوسطه نظری وپیش دانشگاهی تاسیس گردید منطقه زیرکوه درمهر ماه سال 1364 به نمایندگی آموزش وپرورش در آمد و در سال 1373 به استقلال رسید هم اکنون دارای 10مرکز شبانه روزی2 مرکز پیش دانشگاهی 2 مرکز آموزش راه دور 2مرکز استثنایی2 هنرستان کاردانش 9 دبیرستان نظری 21 راهنمایی تحصیلی و59 دبستان می باشد تعداد کل دانش آموزان 7200نفر می باشد نمایندگان آموزش وپرورش منطقه زیرکوه : 1-آقای مظفر خرم رور 2- مرحوم حاج علی محمد صادقی روسای آموزش وپرورش منطقه زیرکوه : 1 – آقای غلامعلی ملکی زهان 2- آقای محمد رضا دانشفر 3- آقای محمود گلندی 4- آقای سید حامد موسوی 5- آقای سید رضا اسدی 7- آقای سید علی طالبی 8- آقای علی محمد رحمتی 9- آقای محمد حسن براتی 

مهمترین ارتفاعات منطقه زیرکوه:

رشته کوه شاسکوه این رشته کوه با تراکم نسبتا زیاد در سمت شمال غرب منطقه زیر کوه با روند شمال غربی، جنوب شرقی از روستای کریزان شروع و تا تنگه حاجی آباد امتداد می یابد. بلندترین نقطه این رشته قله شاهاز با 2823 متر می باشد.روستاهای کریزان ، نیار، استند، فندخت، بهناباد، بیدخت، اسفاد، میرآباد، آبیز، چناران، نوده ، وند، آبمهان، در کوهپایه های شرقی آن و روستاهای تیگاب، کلاته شیخ علی در دامنه غربی آن استقرار یافته اند. این رشته و به خط الراس آن آبریز دشت اسفندن را از دشت شاهرخت جدا میکند.
رشته كوه آهنگران این رشته کوه از دهانه تنگه حاجی آباد شروع و تا تنگه آهنگران ادامه داشته هر چه از غرب به جنوب شرق پیش رویم از تراکم کوهها کاسته می شود.

کوه سه پستان، کوه آهنگران، کوه کاز کان، کوه اردکول و کوه گزیک در این رشته ارتفاعات واقعند.بلندترین قله این رشته کوه سه پستان با 2731 مترمی باشد. مقدار شیب از بلندترین نقطه قله تا دق پتر گان در حدود 42 کیلومتر 10 درصد است. این ارتفاعات منابع آبی بسیار خوبی بوده و قنوات پرآبی را ایجاد نموده اند. به برکت این ارتفاعات بلند روستاهای تاج کوه، بقرایی ، حسن آباد، حسین اباد تاجکوه و حسین آباد خانم، آهنگران، جیم آباد، رحیم آباد، اردکول، محمد آباد بر دامنه ها و کوهپایه های آن شکل گرفته اند.
این رشته کوه به طول 30 کیلومتر و عرض 12 کیلومتر دهستان زیرکوه را از دهستانهای زهان و شاخنات د رمیان جدامی کند. از این کوهستان رود شوشک، رود رباط، گزرود، رود لونک، رودگزخت، رود گرماب، رود جرف و رود تگ کوه سفیدک سرچشمه می گیرد.
رشته کوه گزخت این رشته کوه با تراکم زیاد از دره آهنگران شروع شده و آبادیهای دارج علیا، سفلی و کرت آباد در دامنه آن قرار گرفته اند. بر مسیر رود زخت سدی ایجاد شده و آب از آن طریق انال بتونی به مزارع انتقال می یابد.
کوه آهنی ارتفاع آن حدود 1920 متر و در غرب روستای استند واقع است.
کوه آبیز در ارتفاع حدود 2730 متری و د رغرب روستای آبیز قرار دارد.
کوه گوشکوه این کوه در دهستان شاسکوه، با ارتفاع حدد 1120 متر در شرق حوض بند خزان

کوه کوریکان در دهستان زیر کوه با ارتفاع  حدود 911 متر در مرز ایران و افغانستان است.
کهنه كوه در دهستان شاسکوه با ارتفاع حدود 1220 متر در شمال روستای گرماب می باشد.
زردآلو کوه در دهستان زیرکوه با ارتفاع حدود 2450 متر سرچشمه رودکرگسار بوده  و در شرق روستای کلاته بیگ قرار دارد.
کوه سه پستان در دهستان زیرکوه با ارتفاع 2731 متر سرچشمه رودهای لونک، گزخت و گرماب بوده و در غرب روستای گزخت قرار دارد.
کوه خواجه در دهستان زیر کوه با ارتفاع 1123 متر در شمال شرقی روستای تجنود است.
کوه پل سیاه در دهستان شاسکوه با ارتفاع حدود 1720 متر در غرب چاه دو حوض است.
میلاکوه در دهستان شاسکوه سرچشمه کال بیدخت و کال تیغاب بوده ودر غرب روستای بهناباد قرار دارد.
کوه شکسته در دهستان شاسکوه با ارتفاع حدود 1850 متر سرچشمه رود کریزان بوده و در شمال روستای تیگاب می باشد.
کوه خواجه با ارتفاع 1123 متر در جوار روستای همت اباد خواجه قرار گرفته و به موازات رشته کوه گزخت امتداد می یابد. قنات همت آباد آبش زیاد بوده که با مساعدت جهاد سازندگی لوله کشی گردید و اب آن از درون ماسه  ها خارج و باغ ومزرعه ای سرسبز در میان ماسه زارها ایجادو عشایر در کنار دامداری به کاشت علوفه دامی و باغستان اقدام نموده اند.
کوه چاپایاب در شمال منطقه زیر کوه قرار داشته و روستاهای چاه پایاب و چاه شط ونهور در دامنه غربی آن واقعند. در اینجا عشایر بار فروش اسکان داشته که از منطقه بار فروش (باب فعلی) به این محل اجبارا کوچ نموده اند.
کوه بمرود دنباله کوه چاپایاب بوده که آبادیهای چاه پایاب، بمرود، شاهرخت و بارنجگان در فاصل نه چندان دور از آن استقرار دارند بلندترین نقطه ارتفاعی آن 1564 متر می باشد.
از مهمترین اراضی هموار بخش زیر کوه، دشت شاهرخت – چشمه بید است که دق پترگان را در برگرفته و شامل آبریز رودهای حاجی اباد، آهنگران تجنود، شوشک، لونک، گزخت، گرماب، گرتیغ، کال اسفاد بوده و این دق با 590 متر گودترین نقطه شهرستان و استان خراسان جنوبی می باشد.
در بخش مرزی از پاسگاه کوریکان در جنوب تا چشمه سیرخوند در شمال پستی و بلندی زیادی دیده نمی باشد. بطوریکه از جنوب تا کبوده تپه ماهورهای کم ارتفاع و از کبوده تا شمال شرق زیر کوه سراسر نوار مرز نسبتا هموار و ارتفاع متوسطی حدود 700 تا 720 متر دارد

« بخش زير كوه »

اين بخش در شرق قاين واقع شده است و داراي سه دهستان  شاسكوه به مركزيت( آبيز ) ، زيركوه به مركزيت (حاجي آباد) وپترگان به مركزيت ( شاهرخت ) مي باشد .

مرز با افغانستان :

طول مرز مشترك 116km و از طريق دهستان پترگان بوده و بازارچه يزدان در اين منطقه واقع است .

طول جاده هاي مرزي  151km  آسفالته مي باشد .

تمامي طول مرز مشترك را دشت تشكيل مي دهد .

مرزباني :

مرزباني درجه دو« يزدان » امنيت مرزها را بر عهده داشته و داراي 25 km عمق نوار مرز مي باشد .

بازارچه يزدان :

از لحاظ فرم معماري و حجم ساختمانهاي مورد استفاده ، شرايط مطلوبتري نسبت به ديگر بازرارچه ها دارد .

اين بازارچه در مجموع 027/0 ارزش ريالي و 014/0 ارزش وزني كل صادرات كشور را بخود اختصاص مي دهد. و در سال 1382 بيش از 25 ميليون دلار صادرات كالا به كشور افغانستان داشته است .مسير ارتباطي يزدان ـ قاين كه در نقطه تلاقي ولايات هرات و فراه افغانستان واقع گرديده ، بيشتر در ابعاد فرهنگي ، اجتماعي و سياسي حائز اهميت بوده و جنبه تجاري و اقتصادي چندان تأثيرگذاري ندارد .

موقعيت جغرافيايي : خراسان  ـ ايران

عرض جغرافيايي : 33 درجه، 23 دقيقه .

طول جغرافيايي :20 درجه، 60 دقيقه .

مساحت : 6428  كيلومتر مربع

فاصله مركز بخش از مرز مشترك : 85 كيلومتر

طول مرز مشترك با افغانستان : 116 كيلومتر

فاصله از مشهد: 450 كيلومتر

ارتفاع از سطح دريا : 1330متر

اقليم : دشت و كوهستان

نوع آب و هوا  : نيمه گرمسير

متوسط بارندگي : 150 ميلي متر

درجه حرارت ماكزيمم  : 38 درجه

درجه حرارت مينيمم : 10ـ درجه

 تقسيمات كشوري :

تعداد  دهستان : 3 ( پترگان ـ زيركوه ـ شاسكوه )

گروههاي قومي ـ مذهبي :

جمعيت تشيع : 21441 نفر ( 80 % )

جمعيت تسنن : 5576 نفر ( 20 % )

جمعيت :

جمعيت اول سال 1383 : 27017 نفر

جمعيت مناطق شهري : 3861 نفر (3/14%  )

جمعيت مناطق روستايي : 23156 نفر (7/85% )

تعداد مردان : 13032 نفر (48% )

تعداد زنان : 13985 نفر (52% )

نرخ رشد جمعيت : 1/2 %

تعداد جوانان 16 – 30 سال : 8224 ( 5/30 %  كل جمعيت )

سالمندان بالاي 60 سال : 2891 ( 7/10 %  كل جمعيت )

جمعيت بالاي 10 سال  : 21272 نفر ( 79 %  كل جمعيت )

اشتغال :

جمعيت فعال بالاي 10 سال (شاغل و غير شاغل) : 10806 نفر ( 5/40 %  كل جمعيت )

*نرخ بيكاري  : 2/17 %  

*آمار ارائه شده بصورت نمونه گيري آماري تهيه و به كل آمار بخش تعميم گرديده و نتايج فوق استخراج شده است .

كشاورزي و دامداري :

سطح زير كشت آبي : 1800 هكتار

سطح زير كشت ديم : 1500 هكتار

ميزان توليد گندم در سال زراعي 81 ـ 82 : 5655 تن

تعداد دام موجود : 000/150 راس

صنعت :

تعداد كارگاه صنعتي : صفر

تعداد شاغلين بخش صنعت : صفر

راههاي ارتباطي :

طول راههاي آسفالته : 235 كيلومتر

طول راههاي شني : 565 كيلومتر

راه مرزي : 151 كيلومتر

آب :

چاه عميق : 87 حلقه

چاه نيمه عميق ......... حلقه

قنات : 144 رشته

چشمه : 25 حلقه

تعداد مشتركين آبفاي شهري: 1490

تعداد مشتركين آبفاي  روستايي :  4889

برق :

تعداد مشتركين شهري : 1300

تعداد مشتركين روستايي : 000/10

مشتركين بخش صنعت وكشاورزي : 66

تعداد چاههاي برق دار شده : 64 حلقه

مخابرات:

خطوط تلفن شهري 2000

خطوط تلفن روستايي : 1647

خطوط تلفن همراه : ...............

مراكز كم ظرفيت تلفن روستايي : 9

بهداشت ودرمان :

بيمارستان : ....... باب (......... تخت )

درمانگاه : 4 واحد

آزمايشگاه : …… واحد

داروخانه : 1 واحد 

خانه بهداشت : 17 واحد

تعداد پزشكان  عمومي : 5 نفر

تعداد متخصصين : ........ نفر

فرهنگي ورزشي :

كتابخانه : 1 واحد ( تعداد كتب : 3500 )

مركز فرهنگي هنري كانون : 1 واحد

سينما : .......... باب

مراكز ورزشي : 6000 متر مربع ( زمين ورزشي )

سالن ورزشي : 2 واحد ( حاجي آباد ـ آبيز )